Diyarbakır Ulu Cami

Avlulu ve çapraz sahınlı şemasıyla Anadolu’da inşa edilmiş erken İslam yapıların en önemlilerindendir. Şehrin merkezinde yer alır. Yapım tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Anadolu’nun en eski camilerindendir. Müslümanlar tarafından 5. Harem-i Şerif (Mukaddes Mabed) olarak bilinir. 1091 yılında ciddi bir onarım geçirmiştir. Cami, Şam Emeviye cami ile plan şeması ve kuruluşu açısından benzerlikler göstermektedir.

Fotoğraf: Diyarbakır Ulu Cami Plan

Avlusu ve bir kenarındaki medrese ile birlikte bir kenarı 75 metre uzunluğunda kare bir alanı kaplamaktadır. Dörtgen avlusunun batı kenarı daha önce buradan geçen bir sokak nedeniyle yamuktur

Kare kesitli minare

Cami harimi avlunun güney kenarında yer almaktadır. Avlunun doğu ve batı kesimlerinde revaklar vardır. Kuzeyde ise dar bir geçitle birbirinden ayrılmış Şafiler Mescidi ve Mesudiye Medresesi bulunmaktadır. Harimin boyu dıştan dışa 75 metre eni ise 17 metredir. Minare güney duvarına bitişiktir. Kare kesitli bir kule şeklindeki minare gövdesinin üst kesimi silindirik ikinci bir gövde ve konik bir külahla son bulmaktadır.

Fotoğraf: Diyarbakır Ulu Cami Minaresi  

Uzunca diktörtgen şekilli harimin kuzey-güney ekseni üzerinde yaklaşık 11 metre doğuda ve batıda 90×115 cm boyutlarında diktörtgen payelerden oluşan iki sıra destekle doğu-batı yönlü üç sahına bölünmüştür genişliğinde bir çapraz sahın mevcuttur. Harimin üzeri iki yana eğimli bir çatıyla örtülüdür.Mihrap ve Minber çapraz sahının güney ucunda bulunmaktadır.

Fotoğraf: Diyarbakır Ulu Cami iç görünümü   

Fotoğraf: Diyarbakır Ulu Cami Mihrabı

Fotoğraf: Diyarbakır Ulu Cami Minberi

Doğu ve Batı revakları iki katlı

Avlunun doğu ve batı revakları iki katlıdır. Doğu revakının her iki katında da sütunlar korint düzeninde başlıklara sahiptir.

(Korint düzeni: antik mimarlıkta kullanılan bir düzen olup, stilize akant yaprakları ile bezeli sütun başlıkları yoluyla diğer düzenlerden ayrılır. Dor ve İyon düzeninden daha geç bir dönemde ortaya çıkmıştır)

Üst kattaki sütunlar tek parça alt kattakiler ise çeşitli boylarda iki veya üç sütun parçasının birleştirilmesinden oluşmuştur.

Fotoğraf: İki katlı revaklı bölüm görüntüsü

Aslan-boğa mücadelesi

 Caminin doğusundaki giriş açıklığının iki köşeliğinde simetrik olarak işlenmiş aslan-boğa mücadelesi yer almaktadır. Giriş açıklığının üst kısmındaki kitabenin ortasında harap durumda bir aslan başı kabartması vardır. Harimdeki kalem işi süslemeler 1712 onarımında yapılmıştır. 

Fotoğraf: Giriş bölümündeki aslan-boğa mücadele figürü

Roma ve Bizans Etkisi

Camide Roma-Bizans yapılarından devşirme birçok yapı elemanı mevcuttur. Korint tarzı başlıklar, saçak taşları ve bazı süslemeler muhtemelen MS IV. Yüzyılı tarihler. Yeniden kullanılmış antik yapı elemanları dışında caminin tüm İslami devirde inşa edilmiştir. Ancak bütün kesimlerin tarihsel olarak uyum içinde olduğunu söylemek mümkün değildir.

Duvarların dış kaplaması bazalttandır. Arada yer yer kalken şeritlere rastlanır.

Fotoğraf: Geometrik desenli süslemler

Diyarbakır Ulu Cami avlu revakları üzerinde yer alan bitkisel ve geometrik süslemeleri ile doğu taç kapısının iki yanındaki figürlü süslemeler Türk-İslam Sentezinin önemli verileri olarak kabul edilmektedir. Süslemelerin bazıları Roma/Bizans dönemi yapılarından devşirmedir.  

Fotoğraf: Şadırvan 1849 yılında yapılmıştır.

Cami avlusunun ortasında sekizgen sütunların taşıdığı şadırvan 1849’da yapılmıştır. Bu avlunun bir kenarında üçer sütunlu bir namazgâh ile bir de havuz bulunmaktadır.

Fotoğraf: Şadırvanın görünümü

fotoğraf: Diyarbakır Ulu Cami Genel Görünümü

Araştırma: Haldun Domaç